Octòbre. Raconte.Decembre. Raconte.

Novembre. Raconte.

La Totsants venguá
Quita ton araire.

Passat temps, la Totsants èra una data fòrça importanta a la campanha.
Charnièra entre la bèla sason e l’ivèrn. Los gròs travalhs agricòlas son achabats, las recoltas rintraas, la natura vai s’endurmir e se avián pogut paiar lo fermatge sens tròp de pena, los grangièrs povián bofar un pauc.
Dempuèi una setmana, las femnas se bolegavan per asticar la maison, cuèisinar e pastissar que los nebons e cosins, qu’èran estats travalhar au chamin de ferre vès Paris o Lion, anavan tornar per anar au cementèri. Faudriá los reçaupre coma se dèu e tanben pensar de pas parlar patoès que los conjunts pres a la vila comprendrián pas e puèi que diable! « Siam ben estats a l’escòla nosautres mai e nos an ben dit que faliá pas parlar patoès !  »
La velha, copàvam totes los asters e las crisantemas dau jardin. Botàvam tot aquò sus la taula de la cuèisina que deveniá per quauquas oras un atalier de florista. Totas aquelas flors, a las colors flameiantas, desgatjavan un perfum de sos-boès, una sentor de Totsants, qué! Fasiam de boquets ben sarrats, dos boquets per tomba que plantàvam puèi dreit dins la tèrra davant l’umbla crotz de fèrre. L’un alonjat per la testa, l’autre ben rond, per los pès. Eissublàvam pas de far un boqueton rond tot blanc per lo ninet qu’aviá pas agut lo temps de possar son promièr badalh e que repausava proche de la reire-grand. Los boquets achabats e renjats dins una canastèla que botàvam sus lo charreton daube un fesson, un rastèu e un arrosor. Partiam puèi per lo cementèri per garar l’èrba e florir las tombas. Aquò bailava l’ocasion de rescontras e de barjadissas sens fin d’una tomba a l’autra. Lo cimentèri preniá un èr de fèsta.

Lo matin de la Totsants, aidavo mameta que s’abrivava dins la cuèisina. Papet, ele, chausissiá sonhosament lo chalendon que brulariam per la velhaa de Chalendas. Mos parents, eles, anavan esperar lo cosins a l’arrivaa dau carri. Ensems anavan puèi far una corta visita au cimentèri, fièrs de montrar en aqueles de la vila, de tombas ben netas e ben floriás. Fièrs d’èstre los garants daus usatges, fièrs dau dever acomplit envers los anciens.
 » Es pas coma los paures Chause que dengus entreten pas lor tomba, qu’aquò fai defèci! Pasmens èra ben de brave monde ! Mas savètz ben,de fes que i a los enfants minjan la granolha e puèi après …  » Mas basta !

Lèu lèu la tropeleta familhala, urosa de las retrovalhas, s’enchaminava joiosament vèrs la maison per anar far ripailha. A la fin dau repas, èra la costuma d’eschanjar quauques fions: los uns sus la voida aisaa daus chaminòts, los autres sus los païsans « que son pas de plànher « , sens obliar de repapiar una rancor sus çò que s’èra passat per lo partatge. Mas èra totjorn dins l’unitat e l’amistat retrovaas que se separavan après de longas potonadas e quauques plors esquichats a man revèrsa. « Que volètz, la familha, es coma aquò, mas i a ben qu’aquò de verai!  »
 » Per Sant Martin – Bocha ton tonèu – Tasta ton vin.  »
De segur, aquesta dicha èra respectaa ! Tanben, per Sant-Martin, intravan pas de palha dins la maison de paur de far intrar las murguetas.
 » Per Santa Catarina – Tot boès pren racina.  »
Era ben rare de ren aver a plantar en aquesta data. De tot biais eissublavan pas de citar la dicha.
Novembre veiá tanben la debuta de las velhaas entre vesins. Vesins que de còps restavan a plusors quilomètres. Se desplaçavan a pès, lo paire de familha en tèsta, una lanterna a la man per far lum, femna e dròlles ben plèiats dins sas piadas. Avián pas crenta ni de la bisa, ni de la plòia, ni de la nèu. Es verai que se savián esperats per una bona tassa de cafè, soventas fes adicionat d’uèrgi e de chicorèia. Una bona rasada d’aigardent seurà per los òmes, un det de doç o quauquas cereisias o grunas a l’aigardent per las femnas. Los dròlles se contentavan d’avisar e, de còps, avián dreit de trempar un sucre dins lo cafè de lor maire.
Los adultes nos laissavan puèi la taula de la cuèisina per joar au : « jòc de l’auia « , a  » Mistigri » o a  » batalha « . Eles, se plaçavan davant la granda chaminèia onte brutlava un bon fuòc de boès.
Los òmes s’ocupavan de trenar de panièrs d’amarinas o d’empalhar de chièras.
Las femnas tricotavan o petaçavan. Eschanjavan las novèlas dau vilatge. Quand arrivava l’ora de las istòrias, veniam nos assetar sus los pès de nòstras maires per escotar. I aviá las classicas que tornavan regulierament :
 » Lo Charlon FRUGIèR èra anat travalhar a PARIS. Quand tornèt au païs, aviá tot eissublat, parlava que lo francés e ponchut! Un jorn diguèt a son paire:

– Dis donc papa, comment s’appelle cet outil ?
– Que dises? Qunt otil ?
– Celui-ci, que je touche avec mon pied.
Botèt son pè sus lo coen dau rastèl que coalevèt e venguèt lo pichar en plen morre. – Puten de rastèl!
– Te ne’n sovenes ara: « Comment s’appelle cet outil » ? Faguèt lo paire
FRUGIèR. « )
O encara:
 » Aquò se passava vès Lo Papa (St-Laurenç-dau-Papa) au temps dau descoconatge. èran tota una còla e davant de se botar au travalh diguèran a l’Enric, qu’èra un pauc simplaton :
– Vai-t’en viste vès lo VERNAT, quèrre lo bachàs per far beure los manhans, despecha-te !
E l’Enric de córrer vès lo VERNAT que li diguèt :
– Lo bachàs per far beure los manhans ? Mas, l’ai pas plus que l’ai prestat à TOULOUMET.
E l’Enric tornèt prendre las corsas per anar vès lo TOULOUMET, que li diguèt :

– Lo bachàs per far beure los manhans ? Mas, l’ai pas plus que l’ai prestat a RISSOAN.

E coma aquò, lo paure simplaton faguèt lo torn dau païs a la rechercha dau bachàs per far beure los manhans, sens jamai lo trovar. Dau temps que los descoconaires se galavan de la bona blaga que li avián facha.  »
D’istòrias de chaça tanben:

 » Un cop, lo Juli e lo Guston, èran estats a la chaça au còl de l’Escrinet, vès PRIVAS per lo passatge dau pijons ramièrs. E ne’n passava, ne’n passava, lo cèu èra negre d’aucèls ! Nòstres chaçaires tiravan, tiravan sens relambi! Avián pas lo temps de charjar ! Alora, tiravan totjorn, charjavan pas!  »

 

La velhaa s’achabava vèrs 10 oras dau ser per la rostiá de chastanhas, lo vin blanc o la piqueta. De còps un gatèu rotlat o una tarta e totjorn l’enfusion per las femnas. Quand la velhaa seguiá de pauc la tuailha, tastavan las calhetas, los gratelons ….

E, es joiosament que los visitors prenián dau socit. Sus lo lindau de la pòrta se disián totjorn :
–  » Adussiatz ! Rintratz ben.  »

–  » Anèm tachar moien.  »

Recèptas de Novembre

Français