Novembre. Raconte.Los Santons de Provença

Decembre. Raconte.

Per Santa-Luça
Los jorns creisson
d’un saut de puça.

Decembre èra marcat per dos eveniments d’importança : la tualha e chalendas.
Siá que lo caion siase estat achetat per la feira dau Papa (St-Laurenç-dau-Papa) lo 25 de març e abarit a la maison, siá que siase estat achetat a la feira aus caions gras de la Vòuta lo 13 de decembre,  » fasiam lo caion -. a ma demanda, lo dijòus davant Chalendas. Per ren au monde aurió vòugut mancar aquel ritual qu’encuèi es qualifiat, per quauques uns, de barbare mas que per nosautres intrava tot simplament dins l’òrdre normal de las chausas. Lo caion, coma lo cabrit e autre bestiari de la granja, deviá bailar sa voida per perlongar la nòstra.

La velha, las femnas aidaas per las vesinas, copavan, triavan, plusors canastèlas d’èrbas per far las calhetas (escaròlas, bletas, espinarcs). Ma maire las lavava tres còps de suita dins de balastas d’aiga. Las fasián cuèire dins la chaudièra e las botavan puèi a esgotar fins lo lendeman sus de toalhons tiblats sus una balasta.

– Garavan la toèla ciraa e lavavan e relavavan la taula de la cuèisina que serviriá per bodinar.
– Fasián grilhar un pauc de frigoleta, qu’esquichavan puèi daube los dets per far de brisons de botar dins los bodins e los pastats.
– Anavan quèrre las 4 espiças vès la Delfina.
Lo grand jorn: levaa a sièis oras dau matin coma tota la maisonaa, assistavo febrila aus darrièrs aprestatges. Las femnas fasián lo cafè, atubavan lo fuòc sos la chaudièra, l’emplissián d’aiga. Aurián besonh d’aiga chauda tot lo matin. Dins la cort, los òmes botavan doas balastas d’abochon, pausavan puèi una eschala corteta per dessus e vaquí l’autel dau sacrifici dreiçat. Pròche d’el, una bòta de palha e la romana.
Lo tuaire arrivava a bicicleta, èra un omenet totjorn ben aliscat. La Joana, la bodinaira, arrivava a pè coma un o dos vesins. Tot lo monde se retrovavan dins la cuèisina per beure lo cafè. Lo tuaire botava puèi son grand faudiu, dubrissiá una trossa de tèla ont èran renjats sos cotèls, lo fusil e las peiras per los amolar. Fasiá sa chausida e zo ! anem !

Daube de cordas, los òmes anavan quèrre lo condamnat. Era pas aisat, bramava, faliá lo tirar, lo possar. èran pas tròp de quatre per lo issar e lo manténer sus l’autèl. D’un gèste segur, lo tuaire plantava son cotèl dins la corniòla, lo tirava. Los brames s’esvanissián, s’arrestavan e lo sang gisclava e raiava dins la bacina que la Joana aviá ripaa en dessós. D’a genolhs, las manchas retroçaas enjusc’aus codes, braçava lo sang de sos braç nus per que calhèsse pas. A la fin, emportava lèu lèu la bacina a la cuèisina per passar lo sang dins una bicha de gres e ajotar un pauc de vinagre.
Defòra fasián la pesaa. Estachavan las pautas dau caion per pover passar lo crochet de la romana. Dau temps daus preparatius d’aquela operacion, los pariatges sus lo pes anavan bon trin. De tot biais, quand lo pes èra coneissut, disián totes:  » l’avio ben dit!  »
Lo caion èra puèi basculat sus un lièt de palha onte botavan lo fuòc. En brutlant, las sedas desgajavan una odor de coèinas busclaas. Après lo tornavan issar sus l’autèl, lo tuaire rasclava tot lo còrs, los omes adusián de posaires d’aiga chauda per li bailar una dochassa. La teleta achabaa, davant d’entamenar lo despeçatge, tornavan totes dins la cuèisina per un bon dejunar. Chasqu’an mameta disiá : « èra ben lo moment de tuar, es la darrièra saucissa ! Ai pas jamai traït mameta, mas crèio ben que disiá pas totjorn la vertat. Los vesins, qu’èran venguts bailar la man per téner lo caion, se’n tornavan.

Daube adreça, lo tuaire entamenava lo despeçatge. La ventralha èra depausaa dins una bacina que remetián a las femnas qu’èran charjaas de demesclar, desgraissar e lavar sonhosament las tripas.
Las tripas lavaas, povián far lo bodin. Faliá : – Aprestar de ribans longàs de saïn.
– Ajotar au sang un chapladís de cebas, persil, espinarcs, d’uòus batuts, de lait,
d’aiga de flors d’irangièr, de sau, de pebre e de brisons de frigoleta.
– Sarrar un bot de tripa daube una ficèla, enfilar un embut a l’autre bot en tenent la tripa sarraa a son entorn.
– Daube una locha, emplir la tripa dau mescladís çai-dessús.
Mon ròtle èra de presentar los ribans de saïn a l’intraa de l’embut e de los laissar ripar dins la tripa daube lo sang. Dins de familhas botavan pas de ribans de sain, disián alora que lo bodin èra bòrlhe. Un còp la tripa plena, garar l’embut e sarrar delicatament daube una ficèla. Las longors de bodin èran ensarraas dins de grands torchons,cabussavan puèi tot aquò dins l’aiga ben chauda (mas pas bolhenta) de la chaudièra. Laissavan fremir de 20 a 30 minutas. Per verifiar la cuèisson, picavan per endreits daube una espingla de norriça. Tre que lo sang gisclava plus tiravan lo bodin, lo botavan dins de grands plats a calhetas, e l’estofavan  » sos de torchons secs fins que siase franc fred. Lo tastarián per lo sopar.
A miejorn, se minjava lo civet de jalhas. Lo tuaire renjava puèi son grand faudiu e sos cotèls. Lo despeçatge e lo desossament achabats, nos quitava ben sovent per anar oficiar dins una autra familha a la debuta de l’après dinnar. La taula levaa e lavaa, fixavan a un bot la lorda machina grisa per chaplar la vianda. Avio’ lo privilègi de virar la manivèla e tanben de pastar a plenas mans daube la Joana, la charn per far las saucissas e las calhetas. Mameta, ela, preparava los pastats.

La fabricacion de las saucissas demanda una granda pratica, fau que la charn, siase pron ensacaa, sinon la saucissa ranciriá, mas fau pas que la tripa espete. La tripa sarraa a un bot per una ficèla, la Joana la presentava a l’embut fixat au chaplador. D’un movament sople e précis, tornava e restornava la tripa que s’emplissia, la sostenent de las doas mans, un pichot cop a dreita, un pichot cop a senèstra. La saucissa prenia forma. L’operacion èra jutjaa tant delicata, qu’avio pas lo dreit, aqueste moment, de virar la manivèla de la machina. Era mon grand en persona que se ne’n charjava. Quand jutjavan la saucissa pron longa, èra ma maire qu’estachava lo second bot e la saucissa anava rejonher sas parelhas dins una bacina en esperant d’èstre pendolaa. Quant a ieu, creio ben que tot lo temps de l’operacion, m’arrestavo de respirar en admirant lo biais de far de la Joana e son calme, alora que tenia l’avenir de la nostra familha entre sas mans !

Lo ser, los filhs de la Joana e los vesins qu’avián aidat (las femnas per triar las èrbas e los òmes per téner lo caion dau temps dau sacrifici) venián minjar daube nosautres, la sopa de cebas e la promièra fricassèia. La seraa se debanava dins una bona ententa.
Lo lendeman, portavan los platàs de calhetas vès lo bolangièr que las fasiá cuèire dins son forn. A la maison, los morsèls gras e lo saïn cuèisián plan planet durant d’oras dins una coquèla de fonta. Passavan lo liquide bolhent dins una bicha. èra la graissa blancha, qu’utilisavan per cuèisinar. Tanben, de còps, bailavan aus dròlles per lo quatre oras, una peça de pan daube un pauc de graissa blancha salaa. Los morsèls de vianda que restavan dins la passoèra èran salats, pebrats e ensarrats dins de pòts de grès. Un còp, ben fred, fasián raiar de graissa blancha fonduá per dessús. Coma aquò recuberts e a l’abric de l’èr, èra los gratelons que se gardavan de mes de temps.
Lo suslendeman, preparavan las fricassèias d’ofrir aus vesins e aus amics : un pauc de fètge, de paumon, de còr, de ratèla, de saïn, un morsèl de bodin, 1 o 2 pichòtas saucissas de rostir, 1 o 2 calhetas. Las fricassèias èran presentaas sus d’assietas de laïença ensarraas dins un torchon ben net que ne’n noavan los 4 coens. Los amics e vesins rendrián la politèssa quand farián lo caion. Aquesta costuma permetiá, fauta de refrigidor e de congelador, de minjar de vianda frescha tot l’ivèrn. Permetiá tanben de far de comparasons: Dins tala familha, fasián totjorn los bodins bòrlhes, dins tala autra, las calhetas cracavan sos la dent, çò que voliá dire que las èrbas èran estaas mau lavaas, en mai d’aquò i aviá que quauquas coèinas, ges de bona vianda ..

La costuma voliá que rendèsson l’assieta sens la lavar. Se la lavavan, aquò voliá dire qu’a l’avenir, volián plus reçaupre de fricassèia. Aqueste refús, aqueste reget de la tradicion èra fòrça ofensant. èra  » tolerat « , que per la bòna dau curat o la femna dau mestre d’escòla o dau pastor: « que son pas de monde franc coma nosautres « .
Los òs, costeletas, peitrina e lard gras, fretats daube de sau fina, èran acatats dins de gròssa sau dins l’archon, tanben lo jambon. Per las doas tualhas de decembre e de març, se gardava qu’un solet jambon en prevision du gostar de rebola dau mes d’aost. Amavan mièlhs desossar los jambons per far de saucissas que profitavan mai per los gostars de la bèla sason.
Las saucissas pendolaas a la fusta sechavan plusors mes de temps. èran puèi plèiaas dins de papièr jornau e gardaas siá dins un pichòt archon, siá dins de bichas. Per pendolar la gròssa saucissa, taliá li botar d’esteletas, la tripa longa, ela, tenia tota soleta.
Las saucissas de rostir èran pendolaas per 1 o 2 setmanas, las saucissas d’èrbas e de coèinas per 1 o 2 mes.
Of ! lo caion èra fait ! Sens transicion mas quietament passàvam aus preparatius de Chalendas. Mon oncle, ma tanta e mon cosin veníán vès nosautres per quauques jorns.
Mameta preparava la pasta. Sus la taula de cuèisina enfarinaa, ma maire l’estirava e daube la talheta descopava las bunhas que ma tanta fasiá cuèire dins la granda padèla negra. Daube mon cosin èram charjats de las saupodrar de sucre e de las tastar … Emplissiám doas corbelhas a linge tapissaas de grandas servietas blanchas. Faliá ne’n far pron per ne’n minjar de Chalendas au promièr de l’an.
Dau temps que las femnas se bolegavan dins la cuèisina per preparar dinda, cardons, api, salada d’iranges au rom … , daube mon cosin aidàvam mon paire e mon oncle per decorar lo cada qu’èran estats quèrre au sèrre. Maugrat los picons, l’acatàvam de peus d’ange e de chandelons sens obliar d’espinglar, tot en naut, l’estèla de Chalendas. Una fuèlha de papièr rochièr fronzaa au pè de l’aubre representava una cola onte depausàvam l’estable de carton daube Maria, Josèp, lo petit Jèsus, l’ase e lo buòu; e escalant la còla … mas venètz donc, coma mon oncle nos i invitava chasca annaa, sens jamai nos alassar, a la rescontra daus santons de Provença:
Un còp i aviá un vilatjon de Provença que lo temps d’una nuèit, li diguèran BETELèM! Lo mistrau bofava, la nuèit èra clara, las estèlas lusissián, fasiá freg. Los pastres que gardavan lors tropèus, avián atubat un fuòc per se reschaufar. D’un còp, lo mistrau calèt, una trompetada s’ausiguèt, un ange apareguèt :
 » Aguètz pas paur, pastres, veno vos anonçar una bona novèla: Jèsus es naissut, corrètz totes per l’adorar, l’estèla dau matin vos guidarà sus lo sèrre vès l’estable onte trovarètz Josèp, María e l’enfant novèu-nat cojat sus la palha « . Estabordits los pastres dintran lors tropèus dins la jaça, chausissan chascun un anhelet per l’ofrir a l’enfantonet, Bertomieu pren son galobet, Nicolau son flajolet, Guilhèm son tamborin, sublan lors chins, arrapan lors bastons e prenon la rota de BETELèM ! Arrivats au vilatge, jogan de lors instuments per desrevelhar los abitants :  » Es naissut lo divin enfant. .. Totes s’acampan sus la plaça. D’abòrd increduls aus dires daus pastres, decidan, fin finala, de los seguir. Mas davant, tornan ves eles per sarrar lors maisons e prene un present per lo novèu-nat ! I a aquí:
Los pastres de segur, daube lors grandas ropas, apòiats sus lors bastons, un anhelet autorn dau còu, prenon la tèsta dau cortègi.
Lo Maire: porta pas ges de present, mas es centurat de
son escharpa a tres colors. En qualitat d’oficièr de l’estat civil, deu anar constatar aquela naissença per la marcar dins los registres de la Comuna.

Lo garda champèstre : Daube son quèpi a la cocarda a tres colors e son tambor. A relevat los pastres per anonçar la bona novèla au monde daus mas: un rotlament de tambor e: « Avis a la populacion …  » Amai es charjat de far regnar l’òrdre dins lo vilatjon.
Lo Pistachièr : Tot espelhandrat, lo bonet de travèrs, una merlussa secha dins una man, dins l’autre un panièr d’onte despassan la pompa a l’òli e la botelha de vin cuèit. Es que pensa au gròs sopar e aus tretze dessèrts, lo pistachièr !
Lo monièr : Un sacàs de farina sus l’espanla, plèiat sos lo pes, robeia, a la possiá ! Basta que fase pas una crisa d’apoplexia !
Lo remolaire : Son faudiu de cuèr e son grand chapèu, un cotèl a la centura, possa sa mòla tressautanta sus lo camin peirós.

La vielha au fagòt: Un chale sus las espanlas, un fichú ! noat sus la tèsta, un faudiu de cotonada, una man sus sa cana
l’autra sostenent lo fagòt de boès sec que porta sus l’espanla. Una bona flambaa reschaufarà lo pichonet.
La peissonièra: Rondeleta, bonet blanc empesat, un

panièr de peissons au braç:  » De qué? Pas fresc mon peisson ?  » Per ofrir a l’enfant, a chausit lo mai fresc: « Te, avisètz un pauc, las anguilas bolegan encara!  »

Lo bomian : Es un maure. Un folard colorat alentorn de la tèsta. A una pola sos lo braç e se mesfisa dau garda champèstre que reprensenta l’autoritat. Es qu’a pas la consciénça ben tranquilla …. Aquesta pola, l’a raubaa!

La Margarida: Fòrça digne e ben pomponaa arriva plan plan sus son ase, adutz un panièr recubèrt d’un torchon blanc, savon pas ben çò que i a botat dedins, benlèu lo nogat e los mendiants per los tretze dessèrts ?

Lo Chaçaire: Fanfaronant, lo carnièr en bandolièra, lo fusil dins la man dreita, una lebrassa dins la man gaucha. Mas lo garda champèstre fronza las ussas : òm a pas ges ausit de còp de fuòc? Aquesta lebre benlèu ben que l’a arrapaa daube una trapa, que tot lo monde saup ben que lo chaçaire es tanben un pauc braconièr.
-= La Bomiana : La pèu e los peus negres, un fichú ~ noat darrièr la tèsta, jupa a volants, cotilhon blanc, la figura pinturlaa, a pes deschauç, porta ren. A pas ren a ofrir, mas dançarà per lo novèu-nat e, si María lo vòu ben, dirà la bona aventura a l’enfanton.

Grasset e Grasseta: Braç dessús, braç dessós, dessós lor bèl paraplòia roge, montan plan-planet, son tant vièlhs ! Los uèlhs blus, los peus blancs, lors visatges ridats coma de poms de reineta son emprents de doçor e de sagessa. An viscut tant de temps ensems que diriàn que se semblan ! En chaminant per anar veire aquel novèu-nat, son emocionats, se sovenan d’una autra naissança, aquela de Maurici, lor petit garçon. Mon Dièu coma èra jòli! Ara es vengut un Monsur, resta a Paris e lo veion pas gaire. De segur los avetz reconneissuts: Grasset e Grasseta son « Los vièlhs  » de las  » Letres de mon molin » d’Alfòs Daudet.

Mestre Rostida: La tropeleta es quasi arrivaa davant l’estable quand Mestre Rostida lo mièlhs riche proprietari de la contraa, arriva tot possís en bramant:
« Au volur ! Au volur! lo bomian m’a raubat una pola, au volur ! Arrestètz lo !  » Lo bomian vòu s’escondre, mas es malaisat. Lo garda champèstre sòrt las cadenas:  » Bomian, au nom de la lei, vos arresto ! « . Lo bomian dis:  » Mas aquela pola es pas per ieu que l’ai raubaa, l’ai raubaa per l’ofrir a l’acochaa, per que poguèsse beure de bolhon de pola, es tant paura e Mestre Rostida a tant de richessas !  » Entretemps, los pastres an possat la pòrta de l’estable, e aquí, qunta mervelha ! Tot es ben coma l’ange l’a anonçat aus pastres ! Josèp, Maria e l’enfanton cojat dins la crècha. Per lo reschaufar l’ase e lo buòu bofan dessús. La doça votz de María s’enauça: « Entre lo buou e l’ase gris, dors, dors mon petit …  » Alòrs lo bramadís s’arresta ; lo garda champèstre desliura lo bomian, lo bomian vòu rendre la pola a Mestre Rostida que ditz :  » Garda la, te la bailo ! …  »
Lo Ravi: qu’aviá segut la pichòta tropa en sautilhant e chantonant, lèva los braç au cèu : « Mon Dieu coma es bèu! Aquela familha e tot lo monde dau vilatge qu’an fait l’accord!  »
Es aqueste moment precís que fuguèron chanjats en SANTONS per l’eternitat. .. Au luenh s’ausiguèt una musica: « De bon matin ai rescontrat lo trin de tres grands reis que partián en voiage …  » èra los reis mages que venián d’Orient,  » Gaspard, Melchior e Balthazar ». Adoraràn l’enfant, li ofriràn l’aur, la mirra e l’encèns puèi, rejonheràn nòstre brave monde dau vilatge dins l’univèrs daus SANTONS Vaquí l’istòria daus santons de Provença. Surtot cherchèm pas de logica en aquesta istòria mas laissèm nos ganhar per l’embelinament de la nuèit de Chalendas, onte tot pòt arrivar ….
Fin linala, lo chalendon brutlant dins la chaminèia, mon oncle nos invitava, davant de passar a taula per lo gròs sopar, a sortir sus lo Iindau de la pòrta per escotar dins la nuèit, un brut: lo brut d’un atelatge: èra lo Paire Novè que començava sa viraa ! Per aquò, chasca annaa, empruntava l’ase e la charreta dau paire Issartial, mas aquò es una autra istòria !

 » BONAS CHALENDAS EN TOTES!  »

Recèptas de Decembre

Français